Waldenström

De ziekte van Waldenström is een kwaadaardige woekering van lymfocyten, een van de soorten witte bloedcellen. De aandoening valt onder de non-hodgkinlymfomen (lymfklierkanker).

WALDENSTROM

De ziekte begint vaak sluimerend. Waldenström heeft een langzaam progressief verloop. Dat betekent dat de aandoening wel steeds ernstiger wordt, maar dat dit proces heel geleidelijk verloopt. 

De ziekte is genoemd naar de Zweedse internist Jan Waldenström (1906-1996) die de ziekte voor het eerst beschreef in 1944. De medische term is lymfoplasmacytair lymfoom of macroglobulinemie van Waldenström.

Ontstaan

De stamcellen in je beenmerg groeien uit tot bloedplaatjes, rode bloedcellen en witte bloedcellen. Eén soort witte bloedcellen heet lymfocyten. Lymfocyten zitten in je beenmerg en in je lymfklieren. Ze spelen een belangrijke rol in je afweersysteem.

De ontwikkeling van stamcel tot lymfocyt kan op een of andere manier verstoord worden. Afhankelijk van de fase van ontwikkeling en de soort lymfocyt die ontspoort, kan de ziekte van Waldenström ontstaan.

Sommige afwijkende lymfocyten maken ook afwijkende eiwitten aan. Deze heten M-proteïnen. M staat voor monoklonaal, dat wil zeggen van één type lymfocyt afkomstig. Bij de ziekte van Waldenström zijn deze M-proteïnen van het IgM subtype. Dat afwijkende eiwit is de oorzaak van veel klachten die voorkomen bij de ziekte van Waldenström. Het kan bijvoorbeeld het bloed stroperig maken en bloedingen veroorzaken. De woekerende cellen in het beenmerg kunnen gezonde cellen verdringen. Dat verstoort de aanmaak van andere bloedcellen en zo kan bloedarmoede ontstaan.

Bence-Joneseiwit

Soms wordt het M-proteïne niet volledig aangemaakt, maar vind je alleen kleine brokstukken terug. Deze heten het Bence-Joneseiwit (in de urine) of vrije lichte ketens (in het bloed). Dit eiwit is zowel in het bloed als in de urine te meten.

MGUS

Bij ouderen komt bij 5 tot 8% een laag gehalte aan M-proteïne in het bloed voor. De aanwezigheid van M-proteïne zonder verdere afwijkingen heet MGUS: monoclonal gammopathy of undetermined significance. Slechts 15% van de mensen met MGUS heeft het specifieke IgM-MGUS dat kan leiden tot waldenström, non-hodgkinlymfoom, AL amyloïdose en multipel myeloom. Op basis van een risicoanalyse wordt doorgaans een keer per half jaar het M-proteïne in het bloed gemeten om te kijken wat er gebeurt. Of en wanneer MGUS 'omslaat' in de ziekte van Waldenström, valt niet te voorspellen. Maar gelukkig gebeurt het meestal niet.

Hoe vaak komt de ziekte voor?

De ziekte van Waldenström is een zeldzame aandoening. Per jaar krijgen ongeveer 250 mensen deze diagnose te horen. In Nederland zijn er meer dan 1500 mensen met deze aandoening. Het is een ziekte die vooral bij oudere mensen voorkomt. Veel patiënten zijn ouder dan zestig jaar. Het gaat om iets meer mannen dan vrouwen. 

Oorzaken

Over de oorzaak van de ziekte van Waldenström is niets bekend.

 

 

 

KLACHTEN EN SYMPTOMEN

Het komt regelmatig voor dat de ziekte van Waldenström bij toeval wordt ontdekt. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren als je bloed om een heel andere reden onderzocht wordt. De ziekte kan jarenlang zonder klachten bestaan. Krijg je wel klachten, dan kunnen die heel uiteenlopend zijn. Het gevolg is dat je dokter de ziekte soms pas laat herkent. Dat komt natuurlijk ook omdat die maar zo zelden voorkomt.

De belangrijkste ziekteverschijnselen zijn:

  • Vermoeidheid, koorts en afvallen; dit komt vaak voor bij mensen met kanker. Bij de ziekte van Waldenström kunnen deze verschijnselen nog een extra oorzaak hebben: de vergrote milt kan tegen de maag drukken, zodat je bij de maaltijd snel het idee hebt dat je vol zit.
  • Bloedarmoede is een van de meest voorkomende complicaties; je merkt dit bijvoorbeeld aan een sneller hartritme, vermoeidheid, hoofdpijn, kortademigheid of een algemeen zwaktegevoel.
  • Door het verstoorde afweersysteem heb je meer kans op infecties.
  • Bloeduitstortingen en andere bloedingen komen vaak voor.
  • De woekering van lymfocyten kan leiden tot een vergroting van de lymfklieren, de milt en de lever. Dit veroorzaakt uiteenlopende klachten, zoals een zwaar gevoel in de buik, mechanische beperkingen, galwegverstoppingen, miltinfarct, nier- of leverfalen (als er geen goede afvloeiing meer is).
  • Het fenomeen van Raynaud; M-proteïnen hebben de neiging bij kou te gaan klonteren. Dat kan tintelingen of gevoelloosheid in handen en voeten veroorzaken.
  • De stroperigheid van het bloed kan een goede doorstroming belemmeren. Gevolgen zijn onder meer bloedneuzen, hartproblemen, hoofdpijn en wazig zien.
  • Aantasting van de uiteinden van de zenuwen door M-proteïne. Dat heet polyneuropathie. Ook dat veroorzaakt tintelingen in handen en voeten, pijn en gevoelloosheid. Veel waldenströmpatiënten hebben daar last van.

ONDERZOEK EN DIAGNOSE

Om vast te stellen of je de ziekte van Waldenström hebt, zijn verschillende onderzoeken nodig. Je bloed wordt onderzocht op onder meer het aantal bloedcellen, hemoglobinegehalte (Hb), type en hoogte van het M-proteïne, nierfunctie, leverfunctie, en de aanwezigheid van het zogenaamde Bence Jones-eiwit.

Beenmergonderzoek

Ook is er een beenmergonderzoek nodig. Voor onderzoek van het beenmerg wordt een beenmergpunctie en ook een beenmergbiopsie gedaan. Deze ingreep gebeurt meestal in het bekken.  Een beenmergpunctie is nodig om het beenmerg te kunnen onderzoeken. Het beenmerg wordt daarbij met een holle naald uit het binnenste gedeelte van het bot opgezogen, meestal aan de achterkant van het bekken. Dat gebeurt onder plaatselijke verdoving. Toch is de ingreep helaas niet pijnloos, omdat het bot zelf niet verdoofd kan worden. Het beenmerg wordt gekleurd en onder de microscoop bekeken.  Bij een beenmergbiopsie wordt een soort dunne appelboor in het bot gezet. Via die boor wordt een pijpje bot uit het bekken gehaald.  De hele procedure duurt tien tot vijftien minuten. De punctie zelf duurt slechts enkele seconden, het nemen van een biopt duurt iets langer. Je beenmerg wordt onderzocht op het aantal en type afwijkende cellen.

Scans

Verder krijg je een röntgenonderzoek (CT-scan), onder meer naar lymfklieren en grootte van de milt en lever. Je kunt ook een thoraxfoto en een echo van de buik krijgen. Soms is een PET-scan nodig. Een bezoek aan de neuroloog of oogarts kan ook nodig zijn.

Spanning en onzekerheid

Totdat de diagnose definitief is heb je vast veel vragen over je ziekte, die de arts nog niet kan beantwoorden. Dat kan spanning en onzekerheid met zich meebrengen, zowel bij jou als bij je naasten. Het helpt als je weet wat er bij de verschillende onderzoeken gaat gebeuren. Die informatie krijg je niet altijd vanzelf. Vraag er daarom naar op de afdelingen waar de verschillende onderzoeken plaatsvinden. Stel ook je ongerustheid aan de orde als je met je dokter praat. Je kunt ook via Hematon contact opnemen met lotgenoten om over je zorgen te praten.

MYD88-gen

In 2012 bleek dat bij meer dan 90% van de patiënten met waldenström een specifieke mutatie voorkomt in het MYD88-gen. Dit gen is betrokken bij de overleving van B-lymfocyten en komt ook voor bij andere vormen van (vooral agressieve) lymfklierkanker. De mutatie blijkt echter niet tot zeer weinig voor te komen bij lymfomen die op waldenström lijken, zoals marginalezonelymfoom en chronische lymfatische leukemie. De genafwijking komt ook niet voor bij het multipel myeloom. Bijna alle patiënten met waldenström hebben deze mutatie. Dit kan dus helpen bij het stellen van de diagnose. Ongeveer de helft van de mensen met een IgM-MGUS heeft deze mutatie ook. Het standaardbeleid bij deze mensen, alleen controle, verandert daardoor echter niet. Testen of de MYD88-mutatie aanwezig is kan in meerdere laboratoria in Nederland. Als dit gen aanwezig is dan weet je dus bijna zeker dat je te maken hebt met de ziekte van Waldenström.

CXCR4-gen

In 2014 bleek dat iets minder dan een derde deel van de waldenströmpatiënten ook meerdere genetische afwijkingen kan hebben in een ander gen: het CXCR4. Het gaat hierbij echter om veel verschillende mutaties en daardoor is dit veel lastiger te testen. Deze mutatie komt veel minder vaak voor, maar wordt in studies meegenomen om te kijken of het vóórkomen van dit gen iets voorspelt over het verloop van de ziekte.

De ontdekking van beide mutaties geeft veel inzicht in het ontstaan van de ziekte. Ze zullen mogelijk in de toekomst ook gericht aangepakt kunnen worden met geneesmiddelen.

BEHANDELING

Wait-and-see

Zo lang je geen klachten of symptomen hebt, kiezen jij en je behandelend arts in eerste instantie vaak voor een  wait-and-seebeleid. Dat wil zeggen: gecontroleerd afwachten hoe de ziekte zich ontwikkelt.

De keuze voor dit beleid is niet ingegeven door het feit dat er geen goede behandelmogelijkheden zijn. Maar het is beter de behandeling te 'bewaren' tot het moment dat het echt nodig is. Afwachten geeft immers geen slechtere overlevingskans. Bovendien heb je dan niet onnodig last van de bijwerkingen van behandeling. Met het  wait-and-seebeleid  wordt zo lang mogelijk de kwaliteit van leven intact gehouden. De lengte van deze periode verschilt per patiënt. Een klein deel van de patiënten heeft zelfs nooit een behandeling nodig.

Ben je pas gediagnosticeerd met de ziekte van Waldenström dan is het vaak lastig om het  wait-and-seebeleid  te aanvaarden. Je hebt de diagnose kanker gekregen en je behandelend arts besluit niets te doen, af te wachten. Dat voelt niet logisch.

Krijg je met het  wait-and-seebeleid  te maken, dan kan het prettig zijn om naar een van de Hematondagen te gaan. Daar krijg je informatie over de ziekte van Waldenström in het algemeen en over de ontwikkelingen op het gebied van  wait-and-see  in het bijzonder. Ook heb je soms de mogelijkheid om een workshop te volgen waarbij je leert omgaan met  wait-and-see, ook wel live-and-see  genoemd. Hematon heeft over wait-and-see ook een apart boekje gemaakt. 

Noodzaak behandeling

Na een tijd kun je verschijnselen krijgen die behandeling noodzakelijk maken. In de meeste gevallen gaat het om:

  • algemene gezondheidsklachten zoals afvallen of overmatig transpireren;
  • vermoeidheid;
  • bloedarmoede
  • vergrote lymfklieren en/of milt;
  • hartkloppingen, kortademig bij inspanning;
  • hoofdpijn, wazig zien;
  • tintelingen bij tenen/voeten of vingertopjes;
  • bloedingen;
  • infecties;
  • huiduitslag.

Expertisecentrum

Nederland kent een systeem met  tien expertisecentra. Elk ziekenhuis kan een centrum raadplegen voor overleg en advies over hematologische zorg.  Bij de ziekte van Waldenström zou dat zeker moeten gebeuren, omdat het om een zeldzame aandoening gaat. Als er overleg is geweest met een expertisecentrum, wordt in het patiëntendossier aangegeven met wie en wanneer dat is gebeurd en wat de uitkomsten waren. De hematoloog zal je de resultaten van deze consultatie mededelen. Doet hij dat niet uit zichzelf, vraag er gerust naar.

Behandelplan

Als eerste wordt er een behandelplan opgesteld. Dat gebeurt op grond van richtlijnen die de hematologen in de Stichting  Hemato-oncologie voor volwassenen in Nederland (HOVON-verband) afgesproken hebben.  Het plan wordt vastgesteld in nauwe samenspraak tussen de  behandelend hematoloog en jou als patiënt.
Zo'n behandelplan is heel belangrijk en het gesprek erover tussen behandelaar en patiënt nog belangrijker. Realiseer je voortdurend dat het over jou gaat, dat je dus ook wat te zeggen en te beslissen hebt. Laat je goed informeren, stel vragen en laat de hematoloog niet weggaan voordat je een duidelijk beeld hebt van wat er komen gaat. En spreek anders af om er snel nog eens over te praten, zodat je tijd hebt erover na te denken en er met anderen over te praten.

Immuuntherapie

Een veelgebruikte behandeling is immuuntherapie. Bij immuuntherapie worden antistoffen gericht ingezet tegen kwaadaardige cellen. De werking is dus heel anders dan die van chemotherapie én heeft minder bijwerkingen. Rituximab is een antistof waarmee inmiddels de nodige ervaring is opgedaan. Dit middel wordt per infuus of onderhuidse injectie toegediend. 

Immuuntherapie met chemotherapie

Immuuntherapie en chemotherapie worden vaak gecombineerd, deze zogenoemde immunochemotherapie levert goede resultaten op. Een veelgebruikte combinatie van middelen is de R-CP-kuur, bestaande uit rituximab, cyclofosfamide (chemotherapie) en prednison (steroïdhormoon). Een vergelijkbare kuur is de DRC-kuur, die bestaat uit dexamethason (steroïdhormoon), rituximab en cyclofosfamide. De combinatie rituximab en bendamustine (chemotherapie) is ook een effectieve kuur in het terugdringen van de ziekte.

Gerichte therapie

Ibrutinib (Imbruvica) is het eerste geregistreerde medicijn voor de behandeling van patiënten met een recidief van de ziekte van Waldenström of voor patiënten die een eerste behandeling nodig hebben maar die zo zwak zijn dat ze geen immunochemotherapie aankunnen. Dit medicijn is een BTK-remmer (bruton tyrosine kinase) die levenslang, of zolang het medicijn werkzaam is, ingenomen moet worden. Een BTK-remmer voorkomt dat B-lymfocyten zich kunnen nestelen in lymfklieren en dat ze kunnen overleven. Op deze manier vertragen de BTK-remmers de voortschrijding van de kanker. Er zijn echter nog geen gegevens over langetermijngebruik bekend. Ibrutinib is ook een geregistreerd medicijn in de behandeling van mantelcellymfoom en chronische lymfatische leukemie (twee andere lymfklierkankers). Deze BTK-remmers grijpen in op het proces van lymfoomvorming, met het risico van infecties. Andere bijwerkingen zijn onder meer milde diarree, spier- en gewrichtspijn en longontsteking.

Er worden momenteel ook andere BTK-remmers onderzocht, maar ibrutinib is tot nu toe de enige geregistreerde BTK-remmer die gebruikt wordt bij de behandeling van waldenström.

Radiotherapie

Als sommige grote klieren door hun ligging en omvang problemen veroorzaken, dan kan radiotherapie een oplossing bieden.

Stamceltransplantatie

Als je relatief jong bent en in een goede conditie verkeert, dan kunnen jij en je dokter een stamceltransplantatie overwegen. Hierbij krijg je stamcellen toegediend. Je arts beoordeelt of deze behandeling geschikt voor je is, welke voorbehandeling (conditionering) je nodig hebt en welke nazorg voor jou het beste resultaat zal opleveren.

 Er zijn twee vormen van stamceltransplantatie:

Ondersteunende behandelingen

Naast het bestrijden van de ziekte zelf, kan je arts een aantal ondersteunende behandelingen voorstellen. Deze behandelingen zijn erop gericht de gevolgen van de ziekte zo veel mogelijk te bestrijden:

  • medicijnen tegen de pijn die veroorzaakt wordt door polyneuropathie;
  • toediening van erytropoëtine, een hormoon dat de aanmaak van rode bloedcellen stimuleert; hiermee wordt bloedarmoede tegengegaan (deze verergert soms tijdens een behandeling, dankzij toediening van erytropoëtine is een bloedtransfusie wellicht niet nodig);
  • plasmaferese vervangt je eigen plasma door dat van een donor of een eiwitoplossing; deze behandeling wordt toegepast als je bloed te stroperig is;
  • antibiotica om infecties te voorkomen, met name tijdens therapie;
  • psychosociale hulp;
  • revalidatie;
  • fysiotherapie;
  • diëtetiek.

Trials

Een trial is een wetenschappelijk onderzoek. Vaak worden daarbij twee behandelmethoden met elkaar vergeleken. De onderzoekers kijken dan bijvoorbeeld naar het effect en de bijwerkingen van de behandeling. Het voordeel van meedoen aan een trial is dat je behandeld wordt volgens de laatste inzichten en naar een strak protocol. Bovendien word je binnen een trial extra zorgvuldig gevolgd en begeleid. Vraag aan je hematoloog of je in aanmerking komt voor een trial die nu loopt of binnenkort start.

VOORUITZICHTEN

Het is niet mogelijk te genezen van de ziekte van Waldenström. De vooruitzichten variëren sterk. Als je geen symptomen van de ziekte hebt, kun je er tientallen jaren mee leven. De gemiddelde overleving is ongeveer zeven tot tien jaar.

Deze cijfers zijn gemiddelden en zeggen nog niet zoveel over de individuele patiënt. Jouw vooruitzichten kunnen beter zijn dan dit gemiddelde, maar helaas ook slechter. Echter, overlevingscijfers zijn per definitie cijfers uit het verleden. Verbeteringen die vandaag worden ingevoerd leiden pas over jaren tot aangepaste overlevingscijfers. 

Delen

ervaringen en lotgenotencontact

  • Peter

    Het verhuisbusje is ingepakt en onderweg, afscheidsetentjes zijn...
  • Valérie

    Alleen het charmante accent in haar onberispelijke Nederlands verraadt...

Delen

lees de ervaringen van bloggers met waldenström

  • Waldenström

    Een factor van belang?

    Om maar te beginnen waar ik de vorige keer geëindigd ben, de 4-daagse heb ik niet kunnen lopen. De liesblessure bleek een liesbreuk te zijn en na de operatie had ik onvoldoende tijd om te trainen. Ik schuif de 10e keer gewoon nog een jaartje op.

  • Waldenström

    Daar is de herfst!

    Oktober nadert en het weer begint om te slaan. Regenachtige dagen, afgewisseld met zon en om 8 uur is het al donker aan het worden. 's Avonds kan al bijna de kachel aan, want het wordt toch wel een beetje koud binnen.

  • Waldenström

    Op naar de vakantie!

    Ik zie het, we zijn alweer een half jaar verder sinds mijn laatste bericht. Het fietsen op woensdagochtend heeft niet echt gewerkt.

Ontmoeten

lees de verslagen van bijeenkomsten

Ontmoeten

lees de verslagen van bijeenkomsten